____ _ _ _ _
| _ \ ___ | |_ (_) _ __ ___ __| | (_) __ _
| |_) | / _ \ | __| | | | '_ \ / _ \ / _| | | | / _ |
| _ < | __/ | |_ | | | |_) | | __/ | (_| | | | | (_| |
|_| \_\ \___| \__| |_| | .__/ \___| \__,_| |_| \__,_|
|_|
- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b- `b
Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―Β―
Neunerlemma
ββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββ
top
Das Neunerlemma, wegen der Struktur des unten abgebildeten Diagramms auch 3Γ3-Lemma genannt, ist eine mathematische Aussage ΓΌber kommutierende Diagramme und exakte Folgen, die sowohl fΓΌr jede abelsche Kategorie als auch fΓΌr die Kategorie der Gruppen gΓΌltig ist.
Contents
β’ Aussage
β’ Beweis
β’ Siehe auch
β’ Einzelnachweise
ββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββββ
Aussage
Ist (in einer abelschen Kategorie oder der Kategorie der Gruppen) das Diagramm
kommutativ und sind alle Spalten sowie die unteren beiden Zeilen exakt, so ist auch die obere Zeile exakt. Ebenso gilt: Sind alle Spalten sowie die oberen beiden Zeilen exakt, so ist auch die untere Zeile exakt.cite-ref-1[1]
Beweis
Der Beweis erfolgt durch Diagrammjagd, zunΓ€chst unter der Annahme, dass das Diagramm die Kategorie der Gruppen betrifft. Der Einfachheit halber seien alle horizontalen Abbildungen mit h {\displaystyle h} , alle vertikalen mit v {\displaystyle v} bezeichnet. Das neutrale Element der Gruppen heiΓe jeweils e {\displaystyle e} . Der Beweis zeigt die typische Eigenschaft von Diagrammjagden, dass der schriftliche Beweis zwar aus lauter trivialen Einzelschritten besteht, die zusammen jedoch verwirrend oder unmotiviert wirken β erst wenn man die Schritte am Diagramm nachverfolgt, werden die ZusammenhΓ€nge einleuchtend.
Seien zunΓ€chst alle Spalten sowie die unteren beiden Zeilen exakt.
β’ Ist a 1 β β A 1 {\displaystyle a_{1}\in A_{1}} mit h ( a 1 ) = e {\displaystyle h(a_{1})=e} , so h ( v ( a 1 ) ) = v ( h ( a 1 ) ) = v ( e ) = e {\displaystyle h(v(a_{1}))=v(h(a_{1}))=v(e)=e} . Hieraus folgt mit der InjektivitΓ€t von h : : A 2 β β B 2 {\displaystyle h\colon A_{2}\to B_{2}} auch v ( a 1 ) = e {\displaystyle v(a_{1})=e} und mit der von v : : A 1 β β A 2 {\displaystyle v\colon A_{1}\to A_{2}} schlieΓlich a 1 = e {\displaystyle a_{1}=e} .
β’ Ist a 1 β β A 1 {\displaystyle a_{1}\in A_{1}} , so ist v ( h ( h ( a 1 ) ) ) = h ( h ( v ( a 1 ) ) ) = e {\displaystyle v(h(h(a_{1})))=h(h(v(a_{1})))=e} , also h ( h ( a 1 ) ) = e {\displaystyle h(h(a_{1}))=e} .
β’ Ist b 1 β β B 1 {\displaystyle b_{1}\in B_{1}} mit h ( b 1 ) = e {\displaystyle h(b_{1})=e} , so h ( v ( b 1 ) ) = v ( h ( b 1 ) ) = e {\displaystyle h(v(b_{1}))=v(h(b_{1}))=e} , also v ( b 1 ) = h ( a 2 ) {\displaystyle v(b_{1})=h(a_{2})} fΓΌr ein a 2 β β A 2 {\displaystyle a_{2}\in A_{2}} . Aus h ( v ( a 2 ) ) = v ( h ( a 2 ) ) = v ( v ( b 1 ) ) = e {\displaystyle h(v(a_{2}))=v(h(a_{2}))=v(v(b_{1}))=e} folgt auch v ( a 2 ) = e {\displaystyle v(a_{2})=e} , also a 2 = v ( a 1 ) {\displaystyle a_{2}=v(a_{1})} fΓΌr ein a 1 β β A 1 {\displaystyle a_{1}\in A_{1}} . Dann ist v ( h ( a 1 ) ) = h ( v ( a 1 ) ) = h ( a 2 ) = v ( b 1 ) {\displaystyle v(h(a_{1}))=h(v(a_{1}))=h(a_{2})=v(b_{1})} , woraus bereits b 1 = h ( a 1 ) {\displaystyle b_{1}=h(a_{1})} folgt.
β’ Ist c 1 β β C 1 {\displaystyle c_{1}\in C_{1}} , so gibt es ein b 2 β β B 2 {\displaystyle b_{2}\in B_{2}} mit h ( b 2 ) = v ( c 1 ) {\displaystyle h(b_{2})=v(c_{1})} . Wegen h ( v ( b 2 ) ) = v ( h ( b 2 ) ) = v ( v ( c 1 ) ) = e {\displaystyle h(v(b_{2}))=v(h(b_{2}))=v(v(c_{1}))=e} gibt es ein a 3 β β A 3 {\displaystyle a_{3}\in A_{3}} mit h ( a 3 ) = v ( b 2 ) {\displaystyle h(a_{3})=v(b_{2})} . Weiter gibt es ein a 2 β β A 2 {\displaystyle a_{2}\in A_{2}} mit v ( a 2 ) = a 3 {\displaystyle v(a_{2})=a_{3}} , also v ( h ( a 2 ) ) = h ( v ( a 2 ) ) = h ( a 3 ) = v ( b 2 ) {\displaystyle v(h(a_{2}))=h(v(a_{2}))=h(a_{3})=v(b_{2})} . Somit unterscheiden sich h ( a 2 ) {\displaystyle h(a_{2})} und b 2 {\displaystyle b_{2}} um v ( b 1 ) {\displaystyle v(b_{1})} fΓΌr ein geeignetes b 1 β β B 1 {\displaystyle b_{1}\in B_{1}} , d. h. es gilt b 2 = v ( b 1 ) β
β
h ( a 2 ) {\displaystyle b_{2}=v(b_{1})\cdot h(a_{2})} . Dann ist v ( c 1 ) = h ( b 2 ) = h ( v ( b 1 ) β
β
h ( a 2 ) ) = h ( v ( b 1 ) ) β
β
h ( h ( a 2 ) ) = h ( v ( b 1 ) ) = v ( h ( b 1 ) ) {\displaystyle v(c_{1})=h(b_{2})=h(v(b_{1})\cdot h(a_{2}))=h(v(b_{1}))\cdot h(h(a_{2}))=h(v(b_{1}))=v(h(b_{1}))} und schlieΓlich auch c 1 = h ( b 1 ) {\displaystyle c_{1}=h(b_{1})} .
Alle Punkte zusammen zeigen die Exaktheit der ersten Zeile.
Seien jetzt alle Spalten sowie die oberen beiden Zeilen exakt.
β’ Ist c 3 β β C 3 {\displaystyle c_{3}\in C_{3}} , so c 3 = v ( c 2 ) {\displaystyle c_{3}=v(c_{2})} fΓΌr ein c 2 β β C 2 {\displaystyle c_{2}\in C_{2}} und dann c 2 = h ( b 2 ) {\displaystyle c_{2}=h(b_{2})} fΓΌr ein b 2 β β B 2 {\displaystyle b_{2}\in B_{2}} , jeweils per SurjektivitΓ€t von v : : C 2 β β C 3 {\displaystyle v\colon C_{2}\to C_{3}} bzw. h : : B 2 β β C 2 {\displaystyle h\colon B_{2}\to C_{2}} . Dann ist h ( v ( b 2 ) ) = v ( h ( b 2 ) ) = c 3 {\displaystyle h(v(b_{2}))=v(h(b_{2}))=c_{3}} .
β’ Ist a 3 β β A 3 {\displaystyle a_{3}\in A_{3}} , so a 3 = v ( a 2 ) {\displaystyle a_{3}=v(a_{2})} fΓΌr ein a 2 β β A 2 {\displaystyle a_{2}\in A_{2}} . Dann h ( h ( a 3 ) ) = h ( h ( v ( a 2 ) ) ) = v ( h ( h ( a 2 ) ) ) = v ( e ) = e {\displaystyle h(h(a_{3}))=h(h(v(a_{2})))=v(h(h(a_{2})))=v(e)=e} .
β’ Ist b 3 β β B 3 {\displaystyle b_{3}\in B_{3}} mit h ( b 3 ) = e {\displaystyle h(b_{3})=e} und wΓ€hlen wir ein b 2 β β B 2 {\displaystyle b_{2}\in B_{2}} mit v ( b 2 ) = b 3 {\displaystyle v(b_{2})=b_{3}} , so v ( h ( b 2 ) ) = h ( v ( b 2 ) ) = h ( b 3 ) = e {\displaystyle v(h(b_{2}))=h(v(b_{2}))=h(b_{3})=e} , also h ( b 2 ) = v ( c 1 ) {\displaystyle h(b_{2})=v(c_{1})} fΓΌr ein c 1 β β C 1 {\displaystyle c_{1}\in C_{1}} . Weiter c 1 = h ( b 1 ) {\displaystyle c_{1}=h(b_{1})} fΓΌr ein b 1 β β B 1 {\displaystyle b_{1}\in B_{1}} . Dann ist h ( v ( b 1 ) ) = v ( h ( b 1 ) ) = v ( c 1 ) = h ( b 2 ) {\displaystyle h(v(b_{1}))=v(h(b_{1}))=v(c_{1})=h(b_{2})} , also b 2 = v ( b 1 ) β
β
h ( a 2 ) {\displaystyle b_{2}=v(b_{1})\cdot h(a_{2})} fΓΌr ein a 2 β β A 2 {\displaystyle a_{2}\in A_{2}} . SchlieΓlich ist h ( v ( a 2 ) ) = v ( h ( a 2 ) ) = v ( v ( b 1 ) ) β
β
v ( h ( a 2 ) ) = v ( v ( b 1 ) β
β
h ( a 2 ) ) = v ( b 2 ) = b 3 {\displaystyle h(v(a_{2}))=v(h(a_{2}))=v(v(b_{1}))\cdot v(h(a_{2}))=v(v(b_{1})\cdot h(a_{2}))=v(b_{2})=b_{3}} .
β’ Ist a 3 β β A 3 {\displaystyle a_{3}\in A_{3}} mit h ( a 3 ) = e {\displaystyle h(a_{3})=e} und wΓ€hlen wir a 2 β β A 2 {\displaystyle a_{2}\in A_{2}} mit v ( a 2 ) = a 3 {\displaystyle v(a_{2})=a_{3}} , so v ( h ( a 2 ) ) = h ( v ( a 2 ) ) = h ( a 3 ) = e {\displaystyle v(h(a_{2}))=h(v(a_{2}))=h(a_{3})=e} , also h ( a 2 ) = v ( b 1 ) {\displaystyle h(a_{2})=v(b_{1})} fΓΌr ein b 1 β β B 1 {\displaystyle b_{1}\in B_{1}} . Es ist v ( h ( b 1 ) ) = h ( v ( b 1 ) ) = h ( h ( a 2 ) ) = e {\displaystyle v(h(b_{1}))=h(v(b_{1}))=h(h(a_{2}))=e} , daher bereits h ( b 1 ) = e {\displaystyle h(b_{1})=e} . Folglich b 1 = h ( a 1 ) {\displaystyle b_{1}=h(a_{1})} fΓΌr ein a 1 β β A 1 {\displaystyle a_{1}\in A_{1}} . Aus h ( v ( a 1 ) ) = v ( h ( a 1 ) ) = v ( b 1 ) = h ( a 2 ) {\displaystyle h(v(a_{1}))=v(h(a_{1}))=v(b_{1})=h(a_{2})} folgt bereits a 2 = v ( a 1 ) {\displaystyle a_{2}=v(a_{1})} und somit a 3 = v ( a 2 ) = v ( v ( a 1 ) ) = e {\displaystyle a_{3}=v(a_{2})=v(v(a_{1}))=e} .
Zusammen ergibt dies wiederum die Exaktheit der letzten Zeile.
Der zunΓ€chst fΓΌr Gruppen durchgefΓΌhrte Beweis gilt (ggf. in additive Schreibweise ΓΌbersetzt) ebenso fΓΌr abelsche Gruppen oder auch fΓΌr Moduln ΓΌber einem Ring. Durch den Einbettungssatz von Mitchell ist dies aber bereits ausreichend, um das Neunerlemma fΓΌr alle abelschen Kategorien zu beweisen.
Siehe auch
Einzelnachweise
cite-note-11. β Saunders Mac Lane: Homology, Springer Grundlehren der mathematischen Wissenschaften Band 114 (1967), Kapitel II, Lemma 5.1 (The 3x3-Lemma)